Botanical Illustration: ความกลมกลืนของดอกไม้ ใบไม้ ศิลปะ และวิทยาศาสตร์

    ผลงานภาพวาดดอกไม้และพืชพรรณนานาชนิดที่มีสีสันถูกต้อง รูปร่างตามสัดส่วน ประกอบกับลักษณะที่เป็นพิเศษเฉพาะ เช่น การเรียงตัวของใบ พื้นผิว การสมมาตรของดอก เกสรตัวผู้ เกสรตัวเมีย ผล เมล็ด ราก ฯลฯ เป็นองค์ประกอบให้เห็นถึงรายละเอียดที่แตกต่างจากภาพวาดทางธรรมชาติทั่วไป เป็นศิลปะแขนงหนึ่งที่เรียกว่า ภาพวาดทางพฤกษศาสตร์ หรือ Botanical Illustration
    เราพบว่า ภาพวาดทางพฤกษศาสตร์ ไม่ได้มีแค่ความสวยงามเท่านั้น แต่ยังถือเป็นการบันทึกข้อมูลของพืชที่ถูกต้องตามหลักวิทยาศาสตร์เพื่อใช้ในการจำแนกชนิดพันธุ์พืช แม้ว่าปัจจุบันเทคโนโลยีการถ่ายภาพจะพัฒนาไปอย่างมาก แต่สิ่งที่ทำให้ภาพวาดทางพฤกษศาสตร์ยังคงมีเสน่ห์และน่าสนใจคือ การถ่ายทอดส่วนประกอบต่างๆ ของพืชได้อย่างละเอียดและมีชีวิตชีวา อีกทั้งยังมีคุณค่าทางศิลปะที่ดึงดูดให้คนทั่วไปหันมาสนใจศึกษาเรียนรู้กันมากขึ้น
    ในประเทศไทยเองมีการจัดแสดงภาพวาดทางพฤกษศาสตร์อย่างต่อเนื่องมาแล้วหลายปีนับตั้งแต่ พ.ศ. 2561 เป็นต้นมา คือนิทรรศการ Botanical Art Thailand สานพฤกษศาสตร์ผ่านงานพฤกษศิลป์ จัดขึ้นที่ หอศิลปวัฒนธรรมแห่งประเทศไทย (bacc) โดย ภาควิชาพฤกษศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล สมาคมพฤกษศาสตร์ในพระบรมราชินูปถัมภ์ โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี และ เครือข่ายวิทย์สานศิลป์ เป็นงานนิทรรศการที่เราติดตามไปชมทุกปี และเป็นงานที่ทำให้ผู้ชมงานทุกวัยที่แม้ไม่มีพื้นฐานความรู้ด้านวิทยาศาสตร์หรือพรรณพืชมาก่อน ก็สามารถเพลิดเพลินกับภาพวาดพืชและดอกไม้สีสันสวยงามหลายสายพันธุ์ ที่รวบรวมมาจากนักเรียน นักศึกษา อาจารย์ นักพฤกษศาสตร์ ศิลปินคนไทยจากทั่วประเทศ และเปิดรับผลงานของชาวต่างชาติมาจัดแสดงด้วย
ภาพบรรยากาศงานนิทรรศการภาพวาดพฤกษศาสตร์ Botanical Art Thailand 2020 ที่หอศิลปวัฒนธรรมแห่งกรุงเทพมหานคร

    อีกงานที่ได้รับความสนใจทั้งจากคนไทยและชาวต่างชาติที่ชื่นชอบภาพวาดทางพฤกษศาสตร์คือ Flora of Southeast Asia 2022 ซึ่งจัดขึ้นที่ สวนพฤกษศาสตร์ ประเทศสิงคโปร์ เมื่อวันที่ 15 พฤศจิกายน 2565 ถึง 15 กุมภาพันธ์ 2566 เพื่อเฉลิมฉลองความหลากหลายของพืชพรรณท้องถิ่นในพื้นทวีปเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ นับเป็นความร่วมมือครั้งแรกในการจัดงานนิทรรศการระหว่างชมรมศิลปินผู้วาดภาพทางพฤกษศาสตร์ประเทศสิงคโปร์กับประเทศอินโดนีเซีย ไทย และ ฟิลิปปินส์ ซึ่งภายในนิทรรศการมีศิลปินไทย 21 คนเข้าร่วมแสดงผลงานภาพวาดทางพฤกษศาสตร์ และมีศิลปิน 8 ท่านได้รับประกาศนียบัตรด้านความถูกต้องตามหลักภาพวาดทางพฤษศาสตร์และด้านการใช้เทคนิคการวาดภาพสีน้ำด้วย ทำให้เราได้รู้ว่าฝีมือการวาดภาพทางพฤษศาสตร์ของคนไทยก็โดดเด่นไม่แพ้ใครเหมือนกัน

ภาพวาดสีน้ำ ดอกดินแดง ชื่อพืชทางวิทยาศาสตร์ Aeginetia indica L. โดย ชลธิดา  เจตนธรรมจักร ชิ้นนี้ ได้รับรางวัล ความถูกต้องตามหลักภาพวาดทางพฤกษศาสตร์ดีเด่น (Botanical Accuracy) จากงาน Flora of Southeast Asia 2022

    ในอดีต ภาพวาดทางพฤกษศาสตร์ถือเป็นเครื่องมือหนึ่งสำหรับการบันทึกที่สำคัญต่อการศึกษาค้นคว้าทางวิทยาศาสตร์เป็นอย่างมาก โดยเริ่มเป็นที่รู้จักในช่วงศตวรรษที่ 16 เมื่อมีการใช้ภาพวาดต้นไม้ ดอกไม้ในการจดบันทึกความรู้ทางการแพทย์ และหนึ่งในศิลปินที่เป็นบุคคลสำคัญต่อภาพวาดทางพฤกษศาสตร์ คือ ลีโอนาร์โด ดาวินชี ผลงานของเขาทำให้ผู้คนสนใจในการศึกษาพืชมากขึ้น หลังจากนั้นจึงเกิดการทำงานร่วมกันระหว่างนักวาดภาพประกอบกับนักพฤกษศาสตร์ เพื่อให้ภาพวาดมีความถูกต้องตามหลักวิทยาศาสตร์ นำไปสู่อิทธิพลของการสร้างสรรค์งานศิลปะที่เอื้อประโยชน์ต่อวิทยาการทางวิทยาศาสตร์สมัยใหม่ จนกลายเป็นพื้นฐานของการวาดภาพทางพฤกษศาสตร์ในยุคปัจจุบัน

    จากการค้นคว้าของเรา พบว่าส่วนประกอบของพืชที่ผู้สนใจวาดภาพทางพฤกษศาสตร์ควรศึกษามีดังนี้
1. ลำต้น ได้แก่ ส่วนของลำต้น การแตกกิ่ง การเรียงตัวของกิ่ง สี พื้นผิว การเกาะเกี่ยวสำหรับไม้เลี้อย หนาม ลำต้นใต้ดิน ส่วนของลำต้นที่เปลี่ยนไปเพื่อการขยายพันธุ์ เป็นต้น
2. ใบ เป็นใบเลี้ยงเดี่ยวหรือใบเลี้ยงคู่ ใบเดี่ยวหรือใบประกอบ การเรียงตัว การม้วนตัวของใบอ่อน หรือมีใบแบบพิเศษ เช่น หนาม ใบสะสมอาหาร มือจับ ใบเกล็ด ใบลอยน้ำ ใบขยายพันธุ์ เป็นต้น แล้วลักษณะปลายใบ ขอบ ฐาน รูปร่าง พื้นผิว กาบ ก้านเป็นอย่างไร
3. ดอก สังเกตรายละเอียดของ สี ลักษณะ การเรียงตัวของกลีบเลี้ยง กลีบดอก เกสรตัวผู้ เกสรตัวเมีย ตำแหน่งรังไข่ การเหลื่อมกันของกลีบ ดอกสมบูรณ์เพศหรือไม่สมบูรณ์เพศ การสมมาตรของดอก รูปร่างลักษณะ ดอกช่อหรือดอกเดี่ยว เป็นต้น
4. ผล มีลักษณะของผลเดี่ยว ผลกลุ่ม ผลรวม เปลือกชั้นในชั้นนอกของผลเป็นอย่างไร การมีเนื้อของผล การแตกของผล อาจจะมีภาพตัดขวางหรือตัดข้าง
5. เมล็ด สังเกตสี พื้นผิว รูปร่าง ลักษณะเปลือก 
6. ราก ระบบรากฝอยหรือรากแก้ว พืชบางชนิดอาจมีส่วนของรากที่เปลี่ยนไปทำหน้าที่พิเศษ เช่น รากค้ำของต้นโกงกางและเตย รากพืชอิงอาศัยอย่างกล้วยไม้ รากเกาะเลื้อย รากขยายพันธุ์ รากหายใจ เช่น ต้นแสมและลำพู ปมรากในพืชวงศ์ถั่ว หรือ รากสะสมอาหาร อย่างแครอท มันแกว แรดิช กระชาย เป็นต้น
    รวมถึงส่วนอื่นๆ ที่เป็นลักษณะเด่นในการจำแนกพืชชนิดนั้นๆ หรือส่วนที่ต้องการนำเสนอ เช่น ลักษณะวิสัยและถิ่นอาศัยของพืช เช่น เป็นพืชไม้เลื้อย พืชคลุมดิน พืชน้ำ พืชป่าชายเลน พืชทะลทราย เป็นต้น
    เมื่อศึกษาลักษณะพื้นฐาน ลักษณะเด่น ลักษณะวิสัย และถิ่นที่อยู่อาศัยของต้นไม้แล้ว จึงนำเรื่องราวของต้นไม้มาถ่ายทอดผ่านการจัดองค์ประกอบลงบนกระดาษ
    สิ่งที่ยากสำหรับผู้วาดภาพประกอบทางพฤกษศาสตร์คือการจัดองค์ประกอบสำหรับการนำเสนอเรื่องราวของต้นไม้ได้อย่างถูกต้องและไม่ผิดแปลกไปจากธรรมชาติ นอกจากนั้นแล้ว ลักษณะของพืช หรือพฤติกรรมบางอย่างของพืชก็อาจไม่ได้ถูกเขียนลงในงานตีพิมพ์หรืองานวิจัยต่างๆ บ่อยครั้งเราจึงเห็นผลงานของศิลปินหรือนักพฤกษศาสตร์ที่ทุ่มเทศึกษาพืชที่ปลูกจากเมล็ดหรือต้นกล้า เพื่อทำความเข้าใจพัฒนาการ การเติบโต หรือพฤติกรรมบางอย่างด้วยตัวเอง เช่น การออกดอก ออกผล การตอบสนองต่อกลางวันกลางคืนของพืช รวมถึงพาหะที่ช่วยในการถ่ายละอองเรณูหรือผสมเกสรของพืช เช่น นก หนู แมลง ค้างคาว ฯลฯ ดังนั้น นอกจากความสามารถในการวาดรูปแล้ว นักวาดพฤกษศาสตร์จึงต้องมีความช่างสังเกต มีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับพืชพรรณ และรักธรรมชาติ

    หนึ่งในผู้เชี่ยวชาญด้านการวาดภาพทางพฤกษศาสตร์ของไทยคือ ศันสนีย์ ดีกระจ่าง เธอเล่าว่า วัยเด็กใช้ชีวิตและเติบโตอยู่ที่บ้านของคุณปู่คุณย่า ซึ่งล้อมรอบด้วยสวนที่เป็นธรรมชาติ ทำให้ได้เรียนรู้และรู้จักต้นไม้ใบไม้ และเริ่มสนใจวาดรูปต้นไม้ดอกไม้ตั้งแต่เด็ก เมื่อโตขึ้นจึงรู้ว่าสิ่งที่ตนสนใจเรียกว่าภาพวาดทางพฤกษศาสตร์ ซึ่งเธอเคยส่งผลงานภาพวาดเข้าประกวดในระดับนานาชาติหลายครั้ง แล้วได้รับรางวัลจากประเทศอังกฤษ สกอตแลนด์ ออสเตรเลีย และ เกาหลีใต้ มาแล้ว

ผลงาน สนสองใบ หรือ เกี๊ยะดำ ชื่อวิทยาศาสตร์ Pinus merkusii โดย ศันสนีย์ ดีกระจ่าง ชิ้นนี้นำไปจัดแสดงที่งาน Floral of Southeast Asia 2022 ในฐานะกรรมการ

    ปัจจุบันศันสนีย์เป็นศิลปินนักวาดภาพทางพฤกษศาสตร์ (Botanical Illustrator Artist) ซึ่งทำงานร่วมกับนักพฤกษศาสตร์ เพื่อวาดรูปให้กับสวนพฤกษศาสตร์ นักพฤกษศาสตร์ หรือนักสะสมต้นไม้และภาพวาด โดยเธอเปิดคอร์สสอนการวาดภาพทางพฤกษศาสตร์ถ่ายทอดความรู้ให้กับคนทั่วไปที่สนใจด้วย

ภาพวาดสีน้ำ บุกบางกอก ชื่อวิทยาศาสตร์ Amorphophallus bangkokensis Gagnep. โดย สรวิศ อารีนิจ ที่ส่งเข้าประกวดงาน Floral of Southeast Asia 2022 แล้วได้รับรางวัล ความถูกต้องตามหลักภาพวาดทางพฤกษศาสตร์ดีเด่น (Botanical Accuracy)

    ส่วนอีกภาพที่เราอยากเอามาให้ชมกัน คือภาพ บุกบางกอก ไม้ล้มลุกที่มีถิ่นกำเนิดในประเทศไทย ซึ่งมีดอก ผล เกสร ภาพตัด เมล็ด และก้าน เป็นองค์ประกอบในภาพ เป็นผลงานของ สรวิศ อารีนิจ ผู้สนใจภาพวาดทางพฤกษศาสตร์จากการอ่านหนังสือภาพประกอบที่เกี่ยวกับต้นไม้และสัตว์ตั้งแต่เด็ก ในช่วงที่เขากำลังศึกษาอยู่ในคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ สาขาสถาปัตยกรรมภายใน สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้า เจ้าคุณทหารลาดกระบัง มีโอกาสเรียนวิชาเลือกเกี่ยวกับพรรณไม้ต่างๆ ทำให้เขาเริ่มศึกษาพืชชนิดต่างๆ อ่านบทความวิจัย ทดลองปลูกด้วยตัวเอง แล้วฝึกฝนเพื่อเป็นศิลปินนักวาดภาพพฤกษศาสตร์อิสระควบคู่กับการทำงานเป็น นักออกแบบครัว (Kitchen Designer) ไปพร้อมๆ กัน

    พอศึกษาเรื่องนี้มากๆ เข้า ผลงานภาพวาดทางพฤกษศาสตร์ที่สวยงามก็ดึงดูดให้เราสนใจและเข้าถึงความมหัศจรรย์ของพืช และกลายเป็นแรงบันดาลใจให้เราเริ่มศึกษาวิธีการวาดภาพทางพฤกษศาสตร์ด้วยตัวเองบ้าง เราตัดสินใจเลือก กระดุมทอง ซึ่งเป็นพืชไม้เลื้อย มีดอกสีเหลืองขนาดเล็กน่ารัก สามารถพบเห็นได้ทั่วไปและออกดอกตลอดทั้งปี มาเป็นตัวอย่างในการลองวาดภาพทางพฤกษศาสตร์ดูสักครั้ง

    การวาดภาพทางพฤกษศาสตร์เป็นกระบวนการหนึ่งในการวาดภาพทางวิทยาศาสตร์ที่ค่อนข้างซับซ้อน ต้องใช้ความรู้ทางพฤกษศาสตร์มาประกอบการวาดภาพ เราจึงเริ่มจากศึกษากระดุมทองด้วยสายตา แล้วสเก็ตช์รายละเอียดต่างๆ เพื่อการทำความเข้าใจต้นกระดุมทองให้มากขึ้น

    หลังจากลองสเก็ตช์ภาพเพื่อศึกษาต้นกระดุมทองแล้ว ก็เป็นขั้นตอนของการจัดองค์ประกอบภาพและลงสี ซึ่งก็สนุกไม่แพ้กัน เราเลือกจะปล่อยเส้นร่างไว้ส่วนหนึ่งเพื่อทิ้งร่องรอยความเป็นภาพร่างเอาไว้ด้วย

    เรารู้สึกว่าการได้คลุกคลีกับต้นไม้ชนิดใดชนิดหนึ่งบ่อยๆ ทำให้เรารู้จักสังเกตรายละเอียดเล็กๆ น้อยๆ ของต้นไม้ ดอกไม้ ยิ่งไปกว่านั้นยังทำให้รู้สึกว่าต้นไม้เป็นสิ่งมีชีวิตที่น่ารัก สวยงาม จนอยากให้ผู้คนหันมาให้ความสำคัญกับพืชพรรณต่างๆ มากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นพืชใกล้สูญพันธุ์หรือพืชที่พบเห็นได้ทั่วไปก็ตาม

    ใครที่อ่านบทความนี้แล้วสนใจอยากลองวาดหรือลองชมภาพแบบนี้บ้าง สามารถติดตามข่าวความเคลื่อนไหวเกี่ยวกับการจัดนิทรรศการภาพวาดทางพฤกษศาสตร์ทั้งในและต่างประเทศได้ทาง เครือข่ายวิทย์สานศิลป์ (Sci-Art Network) และติดตามผลงานภาพวาดทางพฤกษศาสตร์ของศิลปินไทยได้ทาง ชมรมพฤกษศิลปินไทย (Thai Botanical Artists)


    ถ้าใครมีความสนใจหรือมีประสบการณ์ในการวาดภาพทางพฤกษศาสตร์ สามารถแวะมาแบ่งปันผลงานหรือบอกเล่าเรื่องราวความประทับใจและประสบการณ์ดีๆ กับเราได้ที่ #happeningmakeyousmile

นพวรรณ สุนทรครุธ

เด็กฝึกงานกราฟิกเปื่อยๆ ที่วาดรูปเล่นไปเรื่อยๆ คุยกับต้นไม้ ดอกไม้บ้าง ทะเลาะกับคอมบ้าง ดินสอบ้าง มีความฝันอยากอยู่ในบ้านที่เต็มไปด้วยภาพวาด สวนดอกไม้ กับปลาอีก 1 ตัว

ดุสิตา อิ่มอารมณ์

นักเขียน ผู้ใช้พื้นที่ในเวลาว่างไปกับการอ่านหนังสือ ดูหนัง ฟังเพลง ขี่จักรยาน อ่านการ์ตูน เล่นเลโก้ ฯลฯ โดยเชื่อเต็มหัวใจว่าเวลาที่หมดไปกับความรื่นเริงนี้สามารถเติมเต็มชีวิตได้อย่างมีประสิทธิภาพ

นิษณาต นิลทองคำ

กองบรรณาธิการที่กำลังใช้ชีวิตอย่างสนุกสนาน ชอบคุยกับผู้คน ท้องฟ้า และเสียงดนตรี เวลาส่วนใหญ่หมดไปกับการฟังเพลง ที่บางทีก็ปล่อยให้เพลงฟังเรา